The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations

Αυτή η νέα έκδοση της Κουλτούρας πολιτών εμφανίζεται σχεδόν 25 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση. Κατά τη διάρκεια της ζωής της, η πρώτη έκδοση έκανε 14 επανεκτυπώσεις. Επανεκδίδεται ταυτόχρονα με την Αναθεώρηση της κουλτούρας πολιτών (Civic culture revisited) που επικαιροποιεί τα ευρήματα μέχρι το 1980 και παραθέτει την πολεμική που δέχτηκε η πρότερη εκδοχή του βιβλίου. Το ότι συνεχίζουμε να εκδίδουμε αυτά τα βιβλία και ότι διατίθενται στους κοινωνικούς επιστήμονες αιτιολογείται από το γεγονός ότι η πολεμική που ασκείται στην κουλτούρα πολιτών (civic culture) παραμένει σταθερή στην πολιτική θεωρία.
Ενώ γενικά αναγνωρίζεται ως βασική έρευνα στη συγκριτική πολιτική και ως συμβολή στη θεωρία της δημοκρατίας, Η κουλτούρα πολιτών έχει επίσης αποκτήσει τη φήμη ότι διακήρυσσε τις σταθεροποιητικές συνέπειες που έχει για τη δημοκρατία η πολιτική απάθεια. Για αυτή τη διασύνδεση, η χρονική στιγμή της μελέτης έχει ιδιαίτερη σημασία. Η σύλληψη της ιδέας έγινε στα τέλη της δεκαετίας του 1950.1 Οι έρευνες διεξήχθησαν το 1959 και το 1960. Το πρόσφατο παρελθόν της δημοκρατίας είχε μεγάλη σημασία για τη σύλληψη της όλης ιδέας. Οι συγγραφείς του βιβλίου στράφηκαν προς τα πίσω, στο ιστορικό βίωμα των δεκαετιών του 1930, 1940 και 1950, στην τραγική αλληλουχία των κλονισμών της δημοκρατίας, της πολιτικής αποτυχίας και της φασιστικής επιθετικότητας, που κορυφώθηκαν με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Στράφηκαν όμως και στο μέλλον, στα προβλήματα που αφορούν τη σταθεροποίηση της δημοκρατίας στις μεταπολεμικές ηπειρωτικές ευρωπαϊκές χώρες και στον δημοκρατικό εκσυγχρονισμό τού προσφάτως χειραφετημένου Τρίτου Κόσμου.
Κατέστη προφανές από τη μελέτη ότι ο εκδημοκρατισμός της ηπειρωτικής Ευρώπης και ο εκδημοκρατισμός του Τρίτου Κόσμου θα χρειαζόντουσαν πολύ περισσότερα από την απλή εισαγωγή ή επανεισαγωγή της καθολικής ψηφοφορίας και των πολιτικών θεσμών που διασφαλίζουν τη λαϊκή κυριαρχία. Υπήρχε άραγε κάτι που θα μπορούσαμε να διδαχθούμε από την ιστορία της δημοκρατίας των προηγούμενων δεκαετιών; Η θέση της Κουλτούρας πολιτών ήταν ότι οι αξίες, οι στάσεις και οι δεξιότητες –πέραν των πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών επιτευγμάτων– έπαιξαν σημαντικό ρόλο στις διαδικασίες εκδημοκρατισμού και στη σταθεροποίηση της δημοκρατίας.
Η παράδοση στην οποία υπάγεται Η κουλτούρα πολιτών έχει αρχέγονη και διακεκριμένη γενεαλογία. Μπορεί να περιγραφεί ως η παράδοση «της επόμενης μέρας» για τη δημοκρατική θεωρία. Πρόκειται για την παράδοση που ξεκίνησε με τον Αριστοτέλη να στοχάζεται πάνω στην πτώση της δημοκρατικής Αθήνας και το σύστημα των ελληνικών πόλεων-κρατών. Συνεχίστηκε με τον Έλληνα σκλάβο Πολύβιο και την προσπάθειά του να μεταδώσει αυτά τα μαθήματα στους Ρωμαίους αφέντες του κατά τη διάρκεια των αγροτικών ταραχών, προς το τέλος του δεύτερου αιώνα μ.Χ.2 Περιγράφει τη διάθεση του Μακιαβέλλι (Machiavelli) στη χαοτική Φλωρεντία των Μεδίκων και τη δημοκρατική Φλωρεντία στα τέλη του 15ου αιώνα και τις αρχές του 16ου. Οι στοχασμοί των Μάντισον (Madison) και Χάμιλτον (Hamilton) για τις αστοχίες της πρώιμης πολιτειακής διακυβέρνησης στα Ομοσπονδιακά Κείμενα επίσης υπάγονται σε αυτή τη νηφάλια δημοκρατική παράδοση, όπως και αυτοί του Τοκβίλ (Tocqueville) για τις αστοχίες και τις τραγωδίες της Γαλλικής Επανάστασης στο Παλαιό Καθεστώς του. Αν και ο Τζων Στιούαρτ Μιλλ (John Stuart Mill) διεκδικείται από μια πιο ενθουσιώδη σχολή της δημοκρατικής θεωρίας, είναι καλό να σημειώσουμε ότι είχε δεύτερες σκέψεις για την ευθύνη των πλειοψηφιών. Σίγουρα ο Γουόλτερ Μπάτζετ (Walter Bagehot), καθώς εξερευνούσε τα μυστήρια του Βρετανικού Συντάγματος, στοχάστηκε πάνω στην περιπετειώδη δημοκρατική εμπειρία των εθνών της ηπειρωτικής Ευρώπης του 19ου αιώνα.
Όσον αφορά την εποχή μας, το βιβλίο περιγράφει τη στάση προς την οποία έτειναν οι Τζόζεφ Σουμπέτερ (Joseph Schumpeter), Πέντλετον Χέρινγκ (Pendleton Herring), Β.Ο. Κη (V.O. Key), Ντέιβιντ Τρούμαν (David Truman), Ρόμπερτ Νταλ (Robert Dahl), Σ.Μ. Λίπσετ (S.M. Lipset), Τζιοβάνι Σαρτόρι (Giovanni Sartori) και πολλών ακόμη, που πέρασαν τα νεανικά τους χρόνια παρακολουθώντας την κατάρρευση των ευρωπαϊκών δημοκρατιών παράλληλα με την εκβαρβάρωση της ζωής και της κουλτούρας τους, και που πήραν μέρος στον καταστροφικότερο πόλεμο της ανθρώπινης ιστορίας. Με κάποιον τρόπο, αυτό το ιστορικό φόντο που προσγειώνει, αυτή η επαναλαμβανόμενη προσπάθεια να σχεδιαστεί και να διασφαλιστεί μια κοινωνική και πολιτική δομή, η οποία θα διευκολύνει τη λαϊκή διακυβέρνηση να διαφυλάσσει τις πολιτικές ελευθερίες και να ενθαρρύνει τη δικαιοσύνη και την τάξη, συσκοτίστηκε στην πορεία των χαοτικών δεκαετιών του 1960 και 1970.
Ο χαρακτηρισμός της Κουλτούρας πολιτών ως βιβλίου που διακηρύσσει τη λαϊκή απάθεια, προερχόταν από μια δημοφιλή τάση που έφτανε έως τους επιστημονικούς κύκλους. Η τάση αυτή δεν προσέδιδε ιδιαίτερη σημασία στο σκέλος της δημοκρατικής διακυβέρνησης, που αφορά τη χάραξη και αποτελεσματικότητα των δημόσιων πολιτικών. Παράβλεπε το γεγονός ότι η δημοκρατία δεν χρειάζεται μόνο τη λαϊκή συμμετοχή, αλλά ότι και οι εκλεγμένοι ηγέτες πρέπει να κυβερνούν, η δε διακυβέρνηση απαιτεί αίσθηση καθήκοντος, υπομονή και εμπιστοσύνη. Αυτή την αναγκαία μείξη δράσης και συμμετοχής με άλλα σημαντικά συστατικά στοιχεία διακήρυσσε Η κουλτούρα πολιτών.
Η μελέτη για την κουλτούρα πολιτών δεν αντιμετώπιζε τα ελλείμματα στις Ηνωμένες Πολιτείες ή τη Βρετανία με εφησυχασμό. Αυτό βρίσκεται στο κέντρο της σκέψης των συγγραφέων, όπως σημειώνουν και στον Πρόλογό τους: «Τα συμπεράσματά μας δεν πρέπει να οδηγήσουν τον αναγνώστη σε εφησυχασμό για τη δημοκρατία […] στη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Όσο δεν γίνεται αποδεκτή η συμμετοχή στο πολιτικό σύστημα και η πρόσβαση στα κανάλια κοινωνικής βελτίωσης ενός σημαντικού μέρους του πληθυσμού τους, η δημοκρατική τους υπόσχεση παραμένει ανεκπλήρωτη…». Όσο για την αυταρέσκεια και την αφέλεια σχετικά με τις προοπτικές του Τρίτου Κόσμου, ο αναγνώστης μπορεί να στραφεί στην τελευταία παράγραφο του καταληκτικού κεφαλαίου.